0

De verlichting 2.0

kant

Door: Bart de Vries

De periode die we in de geschiedenis boeken ‘de verlichting’ noemen, was de periode waarin het moderne denken opkwam. De ratio werd de heilige graal en zelf nadenken was het credo. De denkbeelden en filosofieën uit de verlichting zijn uiteindelijk de grondvesten geworden van onze moderne samenleving. De moderne wetenschap, rechtstaat, democratie en ons idee van vrijheid vinden allemaal zijn oorsprong in de verlichtingsperiode.

Één van de belangrijkste denkers uit die tijd was Immanuel Kant (1724 –1804). Kant was een van de grootste voorstanders van de verlichting. Hij propageerde dat de ratio hetgeen was dat ons menselijk maakt. Sterker nog, wanneer je de rede niet gebruikt, ontken je je eigen menselijkheid.

Een belangrijk werk van Kant was ‘Kritik der praktischen Vernunft‘. Waarin hij de grondbeginselen van onze maatschappij formuleerde. Hij formuleerde 3 plichten die, mits nageleefd, een ethisch kader scheppen waarin de eigen vrijheid en ratio hoog in het vaandel staat, zonder de vrijheid van een ander aan te tasten.

  1. Handel altijd volgens de maximen, waarvan u zou willen dat het een wet zou worden.
  2. Beschouw de mens altijd als doel en nooit als middel
  3. Denk altijd vanuit de gedachte dat u de koning van de wetten bent

Maar hoe staat het met deze plichten Anno 2013? Als we kijken naar de huidige maatschappij, vallen er een aantal dingen op. De plichtethiek van Kant stond voor een vrijheidsideaal dat was gericht op een samenleving, waarbij wederzijds respect voorop stond. Dit idee van vrijheid is bijna geheel verdwenen. We zijn in een tijd beland waarin persoonlijke vrijheid prefereert. Iedereen heeft recht op zijn eigen vrijheid en elke tegenwerking wordt gezien als een belemmering van deze vrijheid.

In dit nieuwe kader van vrijheid houden we steeds minder rekening met elkaar en staat het individu op de eerste plaats. Immanuel Kant is niet meer van deze tijd. Het liberale gedachtegoed is vervangen voor het neoliberalisme en onze vrijheid wordt weerspiegeld in de vrije markt.

De vrije markt is de graadmeter geworden voor de individuele vrijheid. Hoe minder bemoeienis van buitenaf, hoe vrijer de mens is. Hoe meer keuze in de winkel, hoe groter het gevoel van vrijheid.

Dat de plichtethiek van Kant aan het verdwijnen is lijkt steeds duidelijker te worden en is misschien wel het meest zichtbaar in de 2e plicht die Kant formuleerde: ‘Beschouw de mens altijd als doel en nooit als middel’.

Het huidige vrije markt denken propageert dat het een oplossing kan bieden voor alle problemen. Met geld als smeermiddel is de theorie is erg simpel. Wanneer ergens behoefte is, zal de markt deze behoefte vanzelf bevredigen. Mits er geen factoren van buitenaf zich met de markt bemoeien, en deze dus daadwerkelijk vrij is, kan alles een transactie worden. Iedere behoefte kan middels een transactie worden bevredigd. Regels zijn niet nodig. De vrije markt reguleert zichzelf.

Hoewel dit idee misschien plausibel klinkt, zijn er een aantal flinke bezwaren.

Zo is één van de belangrijkste behoefte van de mens waardering. Deze behoefte naar waardering kan echter nooit door de markt worden bevredigd. Echte waardering is namelijk onbaatzuchtig. Je kunt de behoefte aan waardering daarom nooit bevredigen met een transactie.  Alle pogingen die gedaan worden om waardering middels een transactie te bevredigen, zullen uiteindelijk (letterlijk) waardeloos worden.

En er is nog een veel groter probleem met de vrije markt. Want wat is eigenlijk het doel en wat het middel van deze transacties?

Het doel van de transactie is het bevorderen van de markt. Oftewel het verdienen van geld. Het middel van deze transactie is het vervullen van behoeftes. Menselijke behoeftes. En hier zijn we weer terug bij Kant. Kant omschreef in zijn plichtethiek dat de mens altijd het doel moet zijn en nooit het middel. Echter zijn we dankzij de vrije markt in een tijd terecht gekomen waarin de mens juist het middel is geworden. De mens met zijn behoeftes is het middel om de markt te laten werken.

Omdat de markt het doel is, worden er menselijke behoeftes gecreëerd om deze vervolgens met de markt te kunnen bevredigen. We denken dat we de behoefte hebben om merkkleding te dragen, een grote auto te rijden en dat we veel vrienden moeten hebben op Facebook. Maar dit is niet waar. Door de vrije markt zijn we van mensen naar consumenten getransformeerd en oprechte waardering is ver te zoeken. Het neoliberale gedachtegoed zorgt op deze manier voor een fictief beeld van vrijheid. We zijn slaven geworden van de markt.  ‘De mens is gevangen in zijn eigen vrijheid.’

Het wordt daarom tijd voor een nieuwe periode in onze geschiedenis. Zoals de verlichtingsdenkers de ratio terug eiste van de instituten, zo moet de mens opnieuw zijn vrijheid terug eisen van de zogenaamde vrije markt. Het wordt tijd voor de verlichting 2.0:  “De bevrijding”.

In de gedachte van Kant wil ik daarom een plicht toevoegen aan zijn plichtethiek.

  1. Handel zo dat de maximen van je wil ook als algemene wet kunnen gelden
  2. Gebruik de mens nooit als middel, maar altijd als doel
  3. Denk altijd vanuit de gedachte dat u de koning van de wetten bent
  4. Zorg dat iedere handeling alleen een menselijke behoefte vervult en niet creëert

De 4e stelling kan worden gezien als een aanvulling op de 2e stelling. Deze nieuwe plicht heeft direct invloed op de huidige vrije markt en de nieuwe ontwikkelingen.

Omdat de vrije markt behoeftes alleen nog mag vervullen en niet creëren, zijn reclame uitingen onethisch. Reclames over de nieuwste trends en mode zijn immers behoefte creërend en niet vervullend.

Maar er moet ook worden nagedacht over het creëren van behoeftes door de ontwikkeling van nieuwe producten en technieken. Hiermee legt de 4e plicht ook technologische ontwikkeling tot op zekere hoogte aan banden. Een nieuwe Iphone vervult immers geen menselijke behoefte, maar creëert deze. Het was Steve Jobs zelf die zei ‘Wij maken producten waarvan de mensen nog niet weten dat ze deze willen’.

Ook op het gebied van voedsel heeft dit consequenties. Zo kun je jezelf afvragen of het kweken van een sneller groeiende groente een menselijke behoefte vervult of creëert.

In een land van rijkdom is er geen behoefte aan sneller groeiende groentes. Deze zouden alleen behoeftes van de markt vervullen en zijn volgens de 4e plicht dus onethisch. Wanneer de groentes echter in een ontwikkelingsland zouden groeien, waar het eten schaars is, vervult deze wel degelijk een menselijke behoefte.

Het doel van deze 4e plicht is dan ook om het debat te voeren en opnieuw te kijken hoe we onze samenleving vorm moeten geven.  De belangrijkste motivatie is om weer los te komen van de markt waarin we leven. We moeten ons bevrijden van de markt, om weer als mens gewaardeerd te worden en niet als consument behandeld. Vervul de behoeftes waar nodig en creëer alleen een markt daar,  waar een markt nodig is.

Het is uiteindelijk de creatie van behoeftes die de tevredenheid ondermijnt. Wanneer we de creatie van behoeftes als onethisch beschouwen, vergroten we vanzelf de tevredenheid en daarmee ook het goede leven. En dat is nu precies waar de ethiek zijn oorsprong vind.

 

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.0/10 (1 vote cast)
De verlichting 2.0, 9.0 out of 10 based on 1 rating

Bart de Vries

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *